[Str. 190]

Przypisy do biografii Jechiela Lerera

Jechiel Lerer się urodził w roku 1900 w Mrozach koło Kałuszyna. Kiedy był jeszcze dzieckiem, jego rodzice przeprowadzili się do rodzinnego miasta matki, do Żelechowa.

O jego domu i rodzicach jest zbyteczne opowiadać. Ładniejszy, lepszy i trafny opis domu rodzinnego i rodziców znajdujemy w dziele Mój dom. Nikt nie mógł stworzyć lepszego, ładniejszego i trafniejszego opisu domu i rodziców niż ten, który znajdziemy w dziele Mój dom. Nie mogę tutaj nie wspomnieć w kilku słowach światłą postawę jego matki. Żyje ona zawsze w mojej pamięci jasnym światłem piękności i dobroci.

Pomimo tego, że była wychowana w dobrobycie domu ojca, późniejsze, trudne lata, nigdy nie ściemniły jej duszy.

Wychowanie Jechiela Lerera było takie samo, jakie otrzymywało tysiące chłopców będących w jego sytuacji. Stary żydowski cheder z najlepszymi mełamedami Gemary, a później nauka w sztyblu. Jego ojciec, pobożny Żyd, aleksandryjski chasyd, nie był tym typem Żyda, który by absolutnie nie akceptował nauczanych przedmiotów. Wraz z tradycyjnym wychowaniem, próbował uczyć swoje dzieci również przedmiotów ogólnokształcących. Oczywiście, że nie w żadnych szkołach czy gimnazjach, których notabene w naszym miasteczku nie było, ale u prywatnych nauczycieli.

W czasie niemieckiej okupacji (w okresie 1 wojny światowej) do naszego miasteczka przyjechał młody mężczyzna, który udzielał prywatnych lekcji hebrajskiego. Uczył również niemieckiego. Jechiel został uczniem tego to nauczyciela. Jego pierwsze spotkanie z poezją hebrajską było poprzez wiersze Ha-dibur ha-ivri. (Mowa hebrajska) napisanego przez Kryńskiego^[1], Bialika^[2] El ha Cipor (Do ptaszyny) od Dolitzkiego^[3] wiersza Shir eres (Kołysanka), Gordona^[4] Bejn shinej ha-arajot (Między kłami lwów) i wierszy Czernichowskiego^[5]. Na młodego Jechiela powiały świeże wiosenne wiatry, które były dalekie od klasycznego sztyblu. Mianowicie pierwszym literackim dziełem Lerera był właśnie przekład na jidysz wiersza Bialika El ha Cipor. Pewnego razu, kiedy zajrzał do pardes^[6], odnalazł już drogi odkryte i tajemne, w jaki sposób się dostać do źródeł hebrajskiej i żydowskiej literatury Fajerberga^[7] Wuhin? (Dokąd?), Mendele Mojchera Sforima^[8] Di Klacze i Pereca'.

W latach 1916-1917 następuje przełom w życiu Jechiela. Jego tata dla 16-letniego chłopca znalazł żonę. Dziewczynę z zamożnego domu. Jechiel duchowo był już bardzo oddalony od ogólnie wydeptanych ścieżek – to znaczy zostać zięciem w domu teścia i żyć na jego rachunek, a później jeszcze otworzyć sobie sklep. Jednak strach i szacunek przed surowym ojcem, utrzymały go od nieposłuchania. Około roku chodził po miasteczku ze złotym zegarkiem narzeczonego, ale na koniec zebrał odwagę i napisał list do ojca, że jeszcze nie jest przygotowany do małżeństwa.

Uwolniony, zajmie się z niezwykłym entuzjazmem świeckimi naukami. Goethe, Schiller, Heine po niemiecku. Mickiewicz i Słowacki po polsku. Szekspir, Tagore, Anatole France, Tołstoj, Czechow, Andrejew. Wracam z olbrzymią tęsknotą do tych długich godzin wspólnego analizowania wszystkich tych to mistrzów…

Jakiś czas Jechiel, który już wtedy był w wieku poborowym, żyje ukryty. Później zaczyna się interesować poważnymi zagadnieniami. Nie chcę tutaj wspominać o różnych rzemiosłach, z których próbował się utrzymywać. Także i o jego niezliczonych wyjazdach do Warszawy, gdzie kręcił się po ruchliwych ulicach jako niechciany na weselu wstydliwy chłopak. Wraca do domu. Wspominam o tym jedynie dlatego, że wtedy zaczyna się jego intensywna praca literacka. Swój przekład na jidysz wiersza Bialika Do Ptaszka zaniósł Fryszmanowi^[9]. Jeżeli się nie mylę, zaniósł go także Hilelowi Cajtlynowi…^[10].

Szuka on radości w sztuce. Jest prawdą, że jego droga jest wyraźna, ale łańcuchowa, gdzie jedno ogniwo łączy się z drugim. Zaczyna pierwszym wierszem Szaul i Dawid, Cisza w burzy i Studnie w Polu, aż do uwieńczenia swojej twórczości powieścią Mój dom. Te to ogniwa są kulminacją jego tak niespokojnego, a tak twórczego okresu, w okresie międzywojennym.

W jednym z ostatnich listów, który otrzymałem od Jechiela Lerera, pisze on: "Jestem już zmęczony tymi chwalebnymi hymnami. Męczą mnie liście laurowe. Trzeba wrócić do pracy i pisać dalszą część Mojego domu".

Przypisy:

1. Magnus Kryński (1863-1916) Publicysta, wydawca i pedagog. Return
2. Bialik Chaim Nachman (1873-1934) Żydowski poeta, prozaik, eseista i tłumacz, tworzący w języku hebrajskim. Return
3. Menachem Mendel Dolitzky (1856–1931) Wybitny żydowski poeta i pisarz, tworzący głównie w językach hebrajskim i jidysz. Zyskał sławę przede wszystkim jako autor liryki syjonistycznej. Return
4. Jehuda Lejb Gordon pseud. Mewaker (1830–1892) Hebrajski poeta, prozaik, publicysta, krytyk, bajkopisarz. Return
5. Czernichowski Saul (1875 –1943) Pisarz żydowski, tworzący w języku hebrajskim, z zawodu lekarz. Return
6. [hebr., raj] Return
7. Fajerberg Mordechaj Zeew (1874-1899) Pisarz, syjonista. Return
8. Mendele Mojcher Sforim (1836-1917). Prawdziwe nazwisko Szalom Jaakow Abramowicz. Pisarz uznawany za pioniera nowoczesnej prozy żydowskiej. Wraz z dwoma wielkimi klasykami – Icchokiem Lejbem Perecem i Szolemem Alejchemem – stworzył tzw. kanon języka literackiego jidysz. Return
9. Dawid Fryszman, także: Frischmann (1859-1922) Żydowski pisarz, poeta, eseista, krytyk literacki i tłumacz literatury pięknej tworzący w języku hebrajskim i jidysz. Return
10. Hilel Cajtlin (1872-1942) Myśliciel i pisarz konserwatywno-religijny narodowości żydowskiej. Return

  Żelechów, Poland     Yizkor Book Project     JewishGen Home Page

Copyright © 1999-2026 by JewishGen, Inc.
Updated 23 Feb 2026 by JH