[64]

Obrazy I

[65]

Jicchak Laufbahn

Translated by Ireneusz Socha

Donated by Jacek Dymitrowski

{Fotografia u dołu lewej kolumny na s. 65 – Reb Eliakim Gecel Laufbahn z wnukiem}

Jicchak Laufbahn, utalentowany publicysta i jeden z przywódców Hapoel Hacair^[1], urodził się w naszym mieście, i jesteśmy z tego dumni. Był jednym z ludzi, którzy mieli największy wpływ na kształtowanie postaw żydowskiej młodzieży z Dębicy oraz na ruch robotniczy – nie tylko do czasu swojej alii do Izraela, ale nawet później. Jeszcze przez całe dziesięciolecia po jego wyjeździe wielu z nas – którzyśmy zmienili swoje życie pod jego wpływem i głęboko wzięli sobie jego nauki do serca – wspominało z dumą ukochane imię „Iciele”.

Urodził się w Dębicy 9 aw 5648 roku ([17 lipca] 1888). Jego ojciec, reb Eliakim Gecel, był szanowanym kupcem wyrobów drzewnych, a jednocześnie uczonym człowiekiem i znawcą średniowiecznej literatury hebrajskiej. Wywodził się z długiej linii rabinów, a jego drzewo genealogiczne sięgało korzeniami do rabbiego Jicchaka Abarbanela^[2]. Jego matka, Rachela, była córką reb Abrahama Lejba Polanera, gorliwego chasyda – bojownika o sprawiedliwość we własnej gminie. Dziadek Jicchaka ze strony ojca, reb Jehuda Arje Lejb, był misnagdem^[3], jednym z pierwszych członków Chibat Cyjon^[4] w Dębicy: był wielkim uczonym [w Piśmie] i pełnił funkcję sędziego rabinicznego w Dębicy. Jicchak Laufbahn był zięciem reb Jicchaka Silbermana – człowieka niezwykle bystrego, posiadającego ogromną wiedzę, również dębickiego sędziego rabinicznego. Młody Laufbahn uczył się w chederze i Bejs Midraszu^[5]. Już od najmłodszych lat uchodził za geniusza, a jego dziadek ze strony matki nie pozwalał mu zajmować się świeckimi przedmiotami po to, aby chłopiec mógł całkowicie poświęcić się studiowaniu religijnych ksiąg. Jako uczony i znawca ksiąg świętych, już w młodym wieku prowadził w Bejs Midraszu dysputy na temat Talmudu i responsów rabinicznych. Jednak duch czasów przeniknął również do Bejs Midrasza i nie pozostawił młodzieńca obojętnym. Młody Icchak zaczął potajemnie czytać zakazaną literaturę i pobierał prywatne lekcje z zakresu szkoły powszechnej. W wieku 16 lat wziął udział w zorganizowanej w bożnicy uroczystości na cześć Herzla^[6], przeciwko której występował rabin miasta i cały zarząd gminy. Laufbahn brał czynny udział w sporach z ortodoksją, opowiadając się po stronie młodzieży syjonistycznej, co skończyło się dla niego aresztem pod zarzutem zakłócania porządku publicznego. W roku 1907 dołączył do „Haszachar” i stał się jednym z jego najbardziej znanych przywódców ruchu.

W roku 1908, kiedy udało mu się odłożyć małą sumę na podróż do Kraju Izraela, nim jeszcze wsiadł w Trieście na pokład statku, który miał go zabrać do Jaffy, napisał list pożegnalny do ojca, w którym poinformował go o zamiarze dokonania alii.

Będąc w Izraelu, pracował jako robotnik rolny w moszawie^[7] i przystąpił do „Hapoel Hacair”. Przez pewien czas mieszkał w Jerozolimie i pracował dla „Hacwi”^[8], gdzie był asystentem Eliezera Ben Jehudy^[9]. W 1910 roku wyjechał do Szwajcarii, gdzie był słuchaczem studiów filozoficznych na uniwersytecie w Zurychu. W 1912 roku otrzymał telegram, w którym został wezwany do powrotu do Ziemi Izraela w celu napisania [cyklu książek] popularnonaukowych, które miały zostać opublikowane przez „La'am”^[10].

W roku 5674 (1914), wraz z Józefem Aharonowiczem^[11] redagował [tygodnik] „Hapoel Hacair”. Kiedy Aharonowicz został – podczas I wojny światowej – wygnany do Egiptu ze względu na rosyjskie obywatelstwo, Laufbahn zastąpił go na stanowisku redaktora naczelnego tej gazety. Pozwolono mu zostać w Ziemi Izraela, gdyż posiadał obywatelstwo austriackie, a Austria była sprzymierzeńcem Turcji. Po zamknięciu „Hapoel Hacair” zajmował się redagowaniem różnych publikacji. W niebezpiecznych czasach dawał wyraz uczuciom członków ruchu i społeczności żydowskiej. Podczas masowego wysiedlenia [Żydów] z Jaffy i Tel Awiwu, mieszkał w Ein Ganim.

Po podboju przez Brytyjczyków południa kraju, Laufbahn działał na rzecz reorganizacji społeczności żydowskiej i był członkiem tzw. rady tymczasowej. Kiedy sytuacja w kraju ustabilizowała się, został powołany do nowo wybranej rady Alef Gimel, a następnie do komisji ds. edukacji syjonistycznego zarządu wykonawczego oraz został członkiem komitetu centralnego „Hapoel Hacair”. Po fuzji [Hapoel Hacair] z Achdut Haawoda^[12], wszedł w skład [zarządu] największej organizacji robotniczej w Ziemi Izraela.

W roku 5681 (1921) wziął udział w kongresie syjonistycznym^[13], po czym udał się do Polski, aby propagować [syjonizm] i pracować nad rozwojem krajowej organizacji [syjonistycznej]. W Warszawie założył gazetę „Lud i ziemia”^[14]. Później założył gazetę „Lud pracujący”^[15] w Berlinie. Pisał artykuły do innych gazet w jidysz, po niemiecku i po polsku.

Laufbahn publikował swoje eseje i artykuły w „Hapoel Hacair” przez 30 lat. Uwielbiane przez czytelników – były wzorem dla całego pokolenia publicystów. Eseje Laufbahna ukazywały się również od czasu do czasu w „Hasziloach”, „Hatkufa”, „Meoznaim” i innych periodykach.

Przetłumaczył oba tomy „Napoleona” Emila Ludwiga^[16] na hebrajski. Był redaktorem książki Ady Fishman „Ruch robotniczy w Ziemi Izraela”, kilku wydań miesięcznika „Związek robotniczy”, jak również czterech tomów „Dwarim” – antologii esejów Chaima Weizmanna^[17], opublikowanych przez wydawnictwo „Hamicpeh” w 1934 roku.

Na krótko przed śmiercią, opracował i wydał antologię „Czterdzieści lat” z okazji czterdziestej rocznicy istnienia tygodnika „Hapoel Hacair”.

Zmarł w Tel Awiwie 6 elul 5708 roku (10 września 1948). Po jego śmierci została opublikowana obszerna „Antologia pism Jicchaka Laufbahna”, jak również książka „Anszej Segula” (Niezwykli ludzie).

[66]

Skromny człowiek

napisał błogosławionej pamięci Józef Shprintzak^[18]
pierwszy przewodniczący Knessetu

Translated by Ireneusz Socha

Donated by Jacek Dymitrowski

Szczerze powiedziawszy, nigdy nie kojarzę nazwiska „Laufbahn” z Dębicą i Galicją. Kiedy myślę o Laufbahnie, to nie ciśnie mi się na usta nawet jego imię – Jicchak. Bo, w rzeczy samej, w naszych oficjalnych i prywatnych kontaktach nie używałem często jego imienia. Ludzie drugiej alii prowadzili w Ziemi^[19] nowe życie i nie interesowali się już przeszłością ani tym, co dzieje się w rodzinnych miastach. Podobnie było z błogosławionej pamięci Panem Laufbahnem. Nazwisko „Laufbahn”, brane osobno, przez wszystkie dni jego życia zawsze oznaczało jego najgłębszą istotę i właściwy tylko jemu sposób postępowania. Laufbahn był przez dziesiątki lat nie tylko moim bliskim przyjacielem, lecz również współuczestnikiem naszego życia w Ziemi we wszystkich jego przejawach: w „Hapoel Hacair”, w syjonizmie oraz w innych ruchach robotniczych – od czasu drugiej alii, aż do powstania Państwa [Izrael]. Jego charakter da się określić jednym prostym zdaniem: drogi przyjaciel o rękach nieskalanych i o czystym sercu^[20].

Ze względu na [wrodzoną] skromność, unikał rozgłosu do tego stopnia, że nawet wówczas, gdy nadszedł pełen wydarzeń dzień jubileuszowego święta drugiej alii, jego nazwisko nie pojawiło się na liście budowniczych i działaczy hebrajskiego ruchu robotniczego. Był jednym z naszych najlepszych publicystów, pierwszorzędnym i precyzyjnym rzecznikiem, który głosił i promował przemyślenia i działania, bolączki i osiągnięcia, które stały się naszym udziałem w erze syjonistycznego renesansu. Jego publikacje mają fundamentalne znaczenie, są głębokie i pełne niuansów. W okresie służby pełnionej na polu literatury był głosem [sławiącym] pionierskie wysiłki naszego narodu, który pragnął odnowy naszej Ziemi i włączenia się w pracę na jej rzecz.

To, że pominięto nazwisko Laufbahna i nie upamiętniono jego sylwetki podczas jubileuszu drugiej alii, nie wynikało z niczyjej złej woli czy chęci zanegowania jego pozycji lub wielkiego szacunku, jakim go darzono. Ten utalentowany publicysta, który przyczynił się w tak dużym stopniu i w tak honorowy sposób do wytyczenia ścieżki rozwoju i pogłębienia sposobu myślenia ludzi, którzy rozpoczęli robotniczy podbój Izraela – lubił bowiem pozostawać w cieniu i był całkowicie pochłonięty pracą.

Laufbahn prowadził założoną przez Józefa Aharonowicza gazetę „Hapoel Hacair” z talentem i godnością. Było to pierwsze forum robotników Ziemi Izraela. On opracowywał przekazywane treści i nadawał im swój unikatowy rys.

Jicchak Laufbahn opuścił nas, ale jego duchowa spuścizna nie została nam odebrana. Jego liczne kreacje literackie będą nadal służyć jako bogate źródło, z którego będzie można czerpać materiały edukacyjne w przyszłości.

[66]

Jehuda Bornstein

Translated by Ireneusz Socha

Donated by Jacek Dymitrowski

Jehuda Bornstein miał zaledwie piętnaście lat, kiedy po raz pierwszy pojawił się na żydowskiej scenie publicznej w naszym mieście i dwadzieścia cztery lata, kiedy wyjechał. Jednak nie jest przesadnym twierdzenie, iż dzięki jego działalności i licznym a ciężkim zmaganiom, dębicka gmina żydowska zaczęła się wydobywać z ówcześnie panującej ciemnoty i w coraz większym stopniu przyłączać do światowego ruchu odnowy, który u schyłku XIX wieku upowszechniał się wśród Żydów w Galicji.

Nie będzie też przesadnym twierdzenie, że właśnie w owym czasie, to jest w ciągu dziesięciu lat liczonych w przybliżeniu od początku XX wieku do przedednia I wojny światowej, Jehuda Bornstein współtworzył w Dębicy wszystkie kluczowe organizacje oraz inicjatywy społeczne bądź im przewodniczył.

Przed nim działali w Dębicy pojedynczy syjoniści, a nawet małe grupy syjonistyczne, lecz dopiero Jehuda Bornstein – jako pierwszy – uznał aktywność syjonistyczną za najważniejszy obszar swojej działalności, na którym koncentrował całą swoją uwagę, i który traktował jako główny cel swojego życia. Nawet wielki głód wiedzy oraz umiłowanie literatury i nauki nie przeszkodziły mu w realizacji różnorodnych planów.

Ogólne położenie, w jakim znaleźli się dębiccy Żydzi na początku XX wieku, spowodowało, że niemal wszyscy aktywiści musieli opuścić miasto z uwagi na trudną sytuację materialną. Niektórzy wyjechali do większych miast w Galicji, a pozostali wyemigrowali do innych krajów, zwłaszcza do Niemiec. I tak z wolna Dębica traciła „dobre moce”, czyli miejscowych działaczy. W owym czasie, kiedy na polu syjonizmu zabrakło odpowiednich ludzi, a kiełkujące plony pierwszych działań syjonistycznych były skazane na zmarnowanie, pojawił się on – piętnastoletni młodzieniec, który z samopoświęceniem przeciwstawiał się ogólnemu spustoszeniu i przygnębieniu.

Jehuda Bornstein urodził się w 1888 r. w rodzinie Szlomo Bornsteina, właściciela hotelu w pobliżu stacji kolejowej, zięcia przedsiębiorcy budowlanego Geshwinda. Bornstein zapewnił synowi podwójne wykształcenie, które w owym czasie było normą wśród galicyjskich maskilów^[21], tj. tradycyjne wykształcenie żydowskie oraz nowoczesne świeckie. Mały Jehuda uczył się zatem w chederze i betmidraszu oraz równolegle przygotowywał się do nauki w gimnazjum. Jednak nie zdołał przejść dalej, gdyż obawiano się, że w wypadku zapisania Jehudy do gimnazjum rodzina będzie prześladowana przez fanatyków religijnych. W każdym razie można było ukończyć gimnazjum nie chodząc do szkoły, jak to się mówiło w miejscowym języku jako „prywatysta”.

Tak oto Jehuda znalazł się w pułapce pomiędzy dwoma światami: jedną nogą tkwił bowiem w nieinteresującym go już betmidraszu, a drugą w – by tak rzec – przedsionku gimnazjum. W końcu porzucił betmidrasz, lecz nie poszedł do gimnazjum. Poczucie obywatelskiego obowiązku wygrało z ambicją, aby zostać prawnikiem czy inżynierem i zdeterminowało wybrany kierunek nauki. Uczył się dużo i dużo czytał, lecz nie po to, aby otrzymać świadectwo, lecz po to, aby wchłonąć filozofię współczesnego świata, w którym nasz naród miał być tyleż żydowski, co syjonistyczny.

W okresie przedgimnazjalnym zaprzyjaźnił się z uczniami dębickiego gimnazjum narodowości żydowskiej. Niektórzy pochodzili spoza miasta. Jehuda czuł się jak jeden z nich. Czytał periodyk „Moria”^[22] – ówczesny organ syjonistów-gimnazjalistów wydawany we Lwowie. W latach 1904-1905 opublikował tam serię esejów i odważnych artykułów na temat bieżących wydarzeń. Włączył się również w działalność syjonistyczną. Nie wiedzieć kiedy, miasto ogarnął nowy duch – „lody puściły” – a piętnastoletniego Jehudę coraz bardziej pochłaniała prowadzona działalność. Widział przed sobą świat wielkich możliwości.

W mieście była grupa młodzieży umiarkowanie sprzyjającej syjonizmowi, jednakże jej członkowie pozostawali w rozproszeniu i niewielu z nich miało odwagę otwarcie przyznać się do swoich przekonań. Wszystkie wcześniejsze próby zorganizowania struktury syjonistycznej spaliły na panewce z uwagi na opór ze strony miejscowych chasydów. Należało zatem sięgnąć po taką formę organizacji, która nie wzbudziłaby zaraz fali ostrych protestów. Jehuda w swoich artykułach zaproponował założenie „związku kupieckiego”, który oficjalnie nie podawałby się za organizację syjonistyczną, lecz mimo to stwarzałby swoim członkom możliwość prowadzenia działalności syjonistycznej. Organizacja taka powstała i istniała przez pewien czas. Młody Bornstein przemawiał na jej pierwszym posiedzeniu. Jednakże nie zdołała zapuścić korzeni, gdyż w mieście tak małym jak Dębica nie istniała realna potrzeba powołania „związku kupieckiego”. Związkiem kierowali: Naftali Eisen – właściciel dużego warsztatu ślusarskiego, Natan Grünspan – właściciel dużej fabryki taczek oraz Szmuel Mahler – syn Chaima Mahlera – jeden z pionierów dębickiego syjonizmu.

W owym czasie Jehuda Bornstein przyczynił się również do powstania w Dębicy partii Poalej Cyjon. Jako pierwszy napisał artykuł na ten temat w jej organie „Der Jidyszer Arbajter”. 

Jakby tego było za mało, w tym samym roku Jehuda Bornstein podsunął pomysł założenia w mieście kobiecej organizacji syjonistycznej „Debora”, która w różnych formach istniała aż do wybuchu II wojny światowej.

Rok 1905 był dla Jehudy Bornsteina najbardziej owocnym rokiem w dębickim okresie jego działalności. Właśnie owego roku – dzięki jego błogosławionym wysiłkom – powstała bowiem organizacja, która służyła jako kuźnia kadr najmłodszej generacji dębickiej młodzieży syjonistycznej. Odtąd Bornstein był odpowiedzialny za nadzór nad wszystkimi nowo powstałymi organizacjami: kierował ich bieżącą działalnością, utrzymywał z nimi kontakty i łagodził wybuchające między nimi spory oraz prowadził batalię przeciwko głównemu oponentowi, tj. chasydzkiej ortodoksji, od samego początku przeciwstawiającej się syjonizmowi. Prowadził swoją działalność niestrudzenie – z wielkim zaangażowaniem i samopoświęceniem. Kiedy pojawiła się potrzeba utworzenia szkoły i biblioteki hebrajskiej lub kiedy istniała konieczność realizacji jakiejkolwiek zewnętrznej inicjatywy politycznej, Bornstein stał zawsze w pierwszym szeregu ochotników i pracowników. Był uznanym przywódcą ruchu syjonistycznego w Dębicy. Reprezentował go na zewnątrz, mimo iż ruch nie potrzebował takiej reprezentacji. Był nawet delegatem na 12. Światowy Kongres Syjonistyczny w Wiedniu^[23]. 

Ostatnim dębickim osiągnięciem Jehudy Bornsteina było założenie organizacji młodzieżowej „Haszachar”^[24], czyli – jak mówili jej członkowie – „Związku Młodych Studentów”. Był to miejscowy oddział ogólnopolskiej organizacji „Haszachar”, której kongres odbył się w święto Pesach^[25] w roku 5678 (1918) w Hotelu Bornsteinów w Dębicy. Jehuda był jednym z uczestników owego zjazdu. 

Jehuda poślubił Ruchamę, córkę Natana Grünspana, zimą 1913 r. Była aktywistką i działała w kręgach dębickiej młodzieży. W 1914 r. młoda para wyjechała do Frankfurtu w Niemczech ze zdecydowanym postanowieniem dokonania alii^[26] do Ziemi Izraela najszybciej jak to możliwe. 

Mimo iż Jehuda Bornstein przebywał we Frankfurcie bardzo krótko, bo nie dłużej niż dwa miesiące, to jednak zostawił tam wyraźny ślad, czyli „Żydowski Związek Kulturalny”, który prowadził swoją działalność z powodzeniem przez wiele lat. 

W kwietniu 1914 r. Jehuda wyjechał z Frankfurtu do Ziemi Izraela, gdzie przebywał przez trzy miesiące. Przygotowywał miejsce, gdzie mógłby się osiedlić wraz z Ruchamą, po czym wrócił po nią do Niemiec, lecz w międzyczasie nad Europą zaczęły się kłębić ciemne chmury. Na horyzoncie majaczyła już I wojna światowa. Nie mając wyboru, rodzina przeprowadziła się do Wiesbaden, gdzie mieszkała w okresie wojny oraz okupacji francuskiej. Ruchama, mająca niezwykły talent w sprawach organizacyjnych i handlowych, zaczęła prowadzić z powodzeniem działalność gospodarczą w Wiesbaden, a Jehuda poświęcił się pracy na rzecz syjonizmu, dzięki czemu zaczął cieszyć się sporym uznaniem wśród niemieckich syjonistów. Udzielał się, między innymi, w tworzeniu w Niemczech „organizacji Żydów ze Wschodu”, którą założyło dwóch rodowitych Galicjanerów, tj. Mosze Waldman z Tarnopola oraz Bencjon Fett z Rzeszowa. Nie było w Niemczech takiego zjazdu syjonistycznego, na którym nie pojawiłby się Jehuda jako reprezentant syjonistów z Wiesbaden. Na początku lat 1920. został wybrany na członka zarządu organizacji „Zjednoczonych Syjonistów Niemiec”, której oddziały mieściły się w Berlinie, Monachium i Strasau.

Jednak te namacalne sukcesy – które zaistniały w następstwie zmieniającej się sytuacji – jak również sama działalność syjonistyczna nie mogły odwieść Jehudy i Ruchamy od realizacji planów związanych z aliją.

[68]

W 1924 r. nasza para zwinęła interesy w Wiesbaden i przeprowadziła się do miasta Hajfa w Izraelu, gdzie Jehuda wybudował dom w dzielnicy Hadar ha-Karmel. Z uwagi na niestabilną sytuację ekonomiczną, zdecydowali się wrócić do Niemiec, aby ratować majątek i widocznie pozostali tam przez kilka lat, nie tracąc nadziei na ponowny wyjazd do Ziemi Izraela i powrót do domu w Hajfie. Tymczasem Jehuda kontynuował nieskrępowaną działalność syjonistyczną. Każdy, kto zawitał w progach Ruchamy i Jehudy, spotykał się z ich niezwykłą gościnnością oraz gotowością niesienia pomocy wszystkim, którzy jej potrzebowali. Niestety, w owym czasie ich sytuacja ekonomiczna się pogorszyła i Jehuda – bezkompromisowy człowiek o czystych intencjach – nie mógł dalej działać. W dniu 30 czerwca 1930 r. serce tego zaangażowanego od najwcześniejszej młodości syjonisty przestało bić. Nie było mu dane ujrzeć powtórnie Ziemi Izraela ani Hajfy – miasta, w którym czekał na niego dom, i w którym chciał wychować dwóch synów. Ruchama, jego życiowa partnerka, wyjechała do Ziemi Izraela i po dziś dzień pomaga zachować żywotność jego dziedzictwu. 

Przetłumaczył z języka angielskiego, opracował i opatrzył przypisami:

Ireneusz Socha © 2009

1. Hapoel Hacair (hebr. młody robotnik) – organizacja syjonistyczna działająca w Palestynie w latach 1905-1930. Założona przez Aharona Dawida Gordona, Józefa Aharonowicza i Józefa Sprinzaka (vel Shprintzaka vel Szprincaka) na bazie ideologii syjonistyczno-socjalistycznej bez odwołań do marksizmu. Zgodnie z przekonaniami Gordona, Hapoel Hacair była organizacją pacyfistyczną i antymilitarystyczną, która realizowała swój program żydowskiego osadnictwa, koncentrując się na pracy fizycznej i wykupywaniu gruntów. (IS za Wikipedią) Return
2. Izaak ben Juda Abrabanel vel Abravanel vel Abarbanel (1437-1508), portugalski mąż stanu, doradca królewski, filozof, autor komentarzy do Tory, finansista. (IS za http://en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Abrabanel) Return
3. misnaged lub mitnaged (hebr. przeciwnik) – przeciwnik chasydyzmu. (IS) Return
4. Hibat Syjon (hebr. umiłowanie Syjonu) założona w 1881 roku organizacja prekursorska dla ruchu syjonistycznego znana także pod nazwą Chowewej Syjon (hebr. miłośnicy Syjonu). Więcej na: http://pl.wikipedia.org/wiki/Chowewej_Syjon (IS) Return
5. bet ha-midrasz (hebr. dom nauki) – miejsce studiów i dysput religijnych lub ściślej – typ synagogi ze specjalnym pomieszczeniem przeznaczonym do studiów talmudycznych dla chłopców i dorosłych mężczyzn. Przez chasydów popularnie nazywane szul. Tu: nazwa największej jesziwy (wyższej szkoły talmudycznej) w mieście, która mieściła się przy bożnicy nowomiejskiej. (IS) Return
6. Theodor (Benjamin Ze'ev) Herzl, (węg. Herzl Tivadar, ur. 2 maja 1860 w Budapeszcie, zm. 3 lipca 1904 w Edlach) – austrowęgierski dziennikarz żydowskiego pochodzenia, twórca i główny ideolog syjonizmu. (IS za Wikipedią) Return
7. moszaw (hebr. wioska, osada) – typowa spółdzielnia rolnicza tworzona przez syjonistów napływających masowo do Palestyny podczas alii na początku XX wieku. W moszawach podobnie jak w kibucach kładzie się nacisk na pracę społeczną. Obecnie w Izraelu istnieje ponad 400 moszawów. (IS za Wikipedią) Return
8. Ha-Cwi lub Ha-Cewi (hebr. jeleń) – hebrajskojęzyczna gazeta wydawana w Jerozolimie przez Eliezera Ben Jehudę w okresie 1884-1914. (IS za Wikipedią) Return
9. Eliezer ben Jehuda (ur. 1858 jako Eliezer Jicchak Perelman, zm. 1922) – żydowski lingwista, twórca współczesnego języka hebrajskiego. (IS za Wikipedią) Return
10. La'am (hebr. dla narodu) – lewicujące wydawnictwo żydowskie w Palestynie. (IS) Return
11. Józef Aharonovitz vel Aharonowicz (1877–1937) – urodzony na Ukrainie pisarz, dziennikarz, przywódca związkowy, lider partii Hapoel Hacair i Mapai. W Brodach założył ruch młodzieżowy „Halucej Cyjon”. W 1906 roku przyjechał do Palestyny, gdzie był robotnikiem fizycznym i stróżem. W 1907 założył tygodnik „Hapoel Hacair”, który redagował z przerwami do 1922. W 1922 objął funkcję dyrektora Banku Hapoalim (Robotniczego) w Tel Awiwie. (IS) Return
12. Achdut Haawoda (hebr. jedność pracy) – izraelska lewicowa syjonistyczna partia polityczna, jedna z poprzedniczek dzisiejszej Izraelskiej Partii Pracy. Założona w Palestynie w 1919 roku. Jej liderem był Dawid Ben Gurion. W 1920 roku Achdut Haawoda wraz z Hapoel Hacair założyła Histadrut – Powszechną Federację Robotników w Ziemi Izraela. W 1930 roku połączyła się z prawym skrzydłem Poalej Syjon i Hapoel Hacair, tworząc Mapai. (IS za Wikipedią) Return
13. Mowa o 12. kongresie syjonistycznym, który odbył się w Karlowych Warach w 1921 r. (IS) Return
14. Czasopismo w języku jidysz „Folk un Land”. (IS) Return
15. „Arbeters Folk”. (IS) Return
16. Emil Ludwig, właściwie Emil Cohn (ur. w 1881 we Wrocławiu, zm. 15 września 1948 w Moscia w Szwajcarii) – niemiecki pisarz, znany głównie jako biograf. Pierwodruk „Napoleona” został wydany przez niemieckie wydawnictwo „Rowohlt” w roku 1925. Wydanie polskie w tłumaczeniu Leopolda Staffa zostało opublikowane w Poznaniu w 1928 r. (IS za Wikipedią) Return
17. Chaim Azriel Weizmann (1874-1952) – pierwszy prezydent państwa Izrael. (IS) Return
18. Yosef Sprinzak vel Shprintzak vel Szprincak (1885-1959) – był jednym z głównych aktywistów syjonistycznych działających na początku XX wieku, politykiem izraelskim i pierwszym przewodniczącym (speakerem) Knessetu. Sprawował tę funkcję od 1949 roku aż do śmierci w 1959. Urodził się w Moskwie, ale po wygnaniu stamtąd Żydów w 1891 roku, przeniósł się wraz z rodziną do Kiszyniowa, gdzie był jednym z założycieli organizacji syjonistycznej Cejrej Cyjon (Młodzież Syjonu). W 1908 roku rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Amerykańskim w Bejrucie, a w 1910 osiadł w Palestynie. Trafił tam wraz z tzw. drugą aliją (1904-1914). Wraz z Eliezerem Kaplanem przewodził ruchowi Hapoel Hacair (Młody Robotnik) - był to organizacja socjalistyczna założona w 1905 roku, która w 1930 roku weszła w skład Mapai. Jej członkowie prezentowali orientację probrytyjską i popierali Chaima Weizmanna. Był także założycielem Histadrutu w 1920 roku, zajmując stanowisko sekretarza generalnego organizacji w latach 1945-1949. (IS za Wikipedią) Return
19. W oryginale: „Erec” (Jisroel) (Ziemi Izraela). (IS) Return
20. Fraza „człowiek o rękach nieskalanych i o czystym sercu” – to cytat z Ps 24,4. (Jerrold Landau) Return
21. maskil (hebr. myślący) – uczestnik Haskali, ruchu oświeceniowego wśród Żydów; zwolennik asymilacji i europeizacji Żydów. (IS za Słownikiem Wyrazów Obcych PWN) Return
22. Moria – wzgórze, na którym Abraham złożył w ofierze swego syna, Izaaka i na którym stała Świątynia Jerozolimska. (IS) Return
23. 12. światowy kongres syjonistyczny odbył się w Karlowych Warach w 1921 roku. Być może chodzi o 7. kongres, który odbył się w Bazylei właśnie w 1905 r. Kongres w Wiedniu miał miejsce dopiero w 1913 r. (IS za http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Zionism/firstcong.html) Return
24. „Haszachar” (hebr. przedświt) – Związek Żydowskiej Młodzieży Akademickiej, założony w 1898 r. w Krakowie jako pierwsza syjonistyczna galicyjska organizacja studencka. Działała dzięki poparciu Fundacji barona Maurycego Hirscha oraz austriackiej filii Alliance Israelite Universelle. Organizacja działała nieprzerwanie do 1939 r. stawiając sobie za cel wychowanie członków w duchu kultury żydowskiej, rozpowszechnianie znajomości języka hebrajskiego, pielęgnowanie poczucia obowiązku wobec państwa, szukanie dróg porozumienia ze społeczeństwem polskim. (IS za Archiwum UJ) Return
25. Pesach (hebr. przejście) – święto żydowskie obchodzone na pamiątkę wyzwolenia Żydów z niewoli egipskiej. W Izraelu trwa 7 dni, a w diasporze – 8 dni poczynając od 15. dnia miesiąca Nisan (marzec/kwiecień). (IS) Return
26. alija (hebr. wstąpienie) – (1) wezwanie do publicznego czytania Tory w synagodze; (2) nazwa pielgrzymki do Jerozolimy z okazji świąt; (3) wyjazdy Żydów do Izraela na pobyt stały; także przyjazdy do Izraela ludzi z określonego rejonu lub w tym samym czasie, np. alija polska, związana ściśle z powstaniem w XIX w. syjonizmu. Do 1939 zaobserwowano 5 alii w zależności od motywów, terenu rekrutacji osadników, masowości (1882–1903, 1904–14, 1919–23, 1924–28, 1929–39). Alija z Polski na szerszą skalę rozpoczęła się w połowie lat 20. XX w. i miała głównie podłoże ekonomiczne. Istniała również po II wojnie światowej: w latach 1944–56 o podłożu społeczno-politycznym, po 1968 — z przyczyn politycznych. Obecnie odbywa się alija z terytorium byłego ZSRR. (IS za Słownikiem Wyrazów Obcych PWN). Return

« Previous Page Table of Contents Spis treści Next Page »

 Dembitz, Poland    Yizkor Book Project     JewishGen Home Page

Copyright © 1999-2011 by JewishGen, Inc.
Updated 2 Dec 2009 by MGH