Table of Contents

Introduction to the Polish Translation

Debica Yizkor Book

We are indeed fortunate to be able to present a Polish translation of selected chapters of this yizkor book. There are many people to thank for this collaboration: Ireneusz Socha, who proposed the translation and who translated from the English to Polish; Jacek Dymitrowski, President, TPZD; Marc Seidenfeld, Project Manager of the Debica Yizkor Book Translation, and Mr. Meir Goldman, of the Dembica Landsmannschaft in Israel. All agreed that this was a worthwhile project and cooperated in its implementation.

TPZD, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Dębickiej, is translated into English as Friends of Debica Region Society. Its membership consists of historians, artists, and journalists who are preparing a book on the history and culture of Jews from Debica. This bi-lingual book will include some chapters from the Debica yizkor book. It was agreed that permission to use chapters from Sefer Dembitz would be given to TPZD and that the Polish translation would be donated to JewishGen so that it can appear alongside the English translation.

We wish the TPZD success with their book. The group is eager to correspond with former Dembitzers who would like to share their reminiscences.

Joyce Field, Emerita Yizkor Book Project Manager, May 2005


Introduction to the Polish Translation

Debica Yizkor Book

I am very pleased to announce that the Scientific Publishing House of the Society of Friends of Sciences in Przemysl is releasing the first Polish edition of “The Book of Dembitz” in 2014. The Polish edition's full title reads “The Book of Dembitz. The Cradle of our Youth – Memories of the Jewish Residents of Debica”. I prepared this edition together with Arkadiusz S. Wiech – a professional historian. We worked two years to complete the book. The volume includes all chapters from the original edition in my translation and a historical essay by Arkadiusz. The book comes with a selection of some rare and highly interesting prewar photographs and a dictionary of Jewish religion and culture.

It was not until 1999 that I found out that the Sefer Dembitz had existed. I simply discovered it when researching the Internet on the history of the Jewish community in Debica, Poland. At first, a few chapters from the book were translated to English and made available by JewishGen, Inc. online. Those were texts completely unknown in Poland: so revealing and captivating in their own right. I kept reading them, looking forward to each new chapter over the years. I had made a decision to translate that book into Polish one day. All the more so none of Polish historians had cared for commemorating Dembitzer Jews back then.

In the beginning, I contacted Joyce Field – the then coordinator of the Yizkor Books Project – and told her I wanted to translate the book. She agreed and was very helpful and cooperative. I began my work in 2004 by translating two texts: “The City and its rabbis” and “The Baking of Matza Shmura”. I never received or asked for any remuneration. I did it pro bono, in accordance with the principles JewishGen adheres to.

Later that year I met Jacek Dymitrowski, the chairman of Society of Friends of the Land of Debica (TPZD), whom I tried to convince that Dembitzer Jews were a great topic for a book. I informed him about the Sefer Dembitz and gave him my first two translations, suggesting he might use them in the book. Also, thanks to my initiative and help, an agreement was signed based on which JewishGen granted TPZD permission to use those two chapters in the forthcoming book. The plan was even mentioned in the American edition of the Time Magazine in the article by Marjorie Backman entitled “Books of Life” (May 5, 2004). Unfortunately, TPZD's book has not been published yet. However, I did continue to work on the translation. Chapter by chapter, Polish language versions began to appear online on this website. I did it in my free time, so it took a very long time – ten years. But I finally made it.

I would like to express special thanks to the people who offered their precious comments and knowledge and encouraged me to complete my work over the past ten years: Joyce Field – Emerita Yizkor Book Project Manager, Lance Ackerfeld – Yizkor Book Project Manager, Marc Seidenfeld and Aviva Weintraub – The Book of Dembitz Project Coordinators and last but not least Oded Golan and Israel Salmon from Irgun Yotsey Debica be-Yisrael.

Ireneusz Socha, July 2014


Wstęp do tłumaczenia na język polski

Księga Dębicy

Z radością informuję, że w 2014 r. Wydawnictwo Naukowe Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu opublikuje „Księgę Dębicy”. Jest to pierwsze wydanie w języku polskim. Pełny tytuł książki brzmi: „Księga Dębicy. Kolebka naszej młodości – wspomnienia żydowskich mieszkańcow Dębicy”. Przygotowałem ją wespół z zawodowym historykiem – Arkadiuszem S. Więchem. Prace redakcyjne zabrały nam dwa lata. Tom zawiera wszystkie rozdziały oryginału (w moim tłumaczeniu) oraz esej historyczny pióra Arkadiusza. W książce znalazły się również niezwykle rzadkie i interesujące fotografie sprzed II wojny światowej oraz słowniczek terminów związanych z religią i kulturą żydowską.

O tym, że taka książka, jak „Sefer Dembitz”, istnieje, dowiedziałem się w roku 1999, przeczesując zasoby internetu w poszukiwaniu materiałów na temat historii gminy żydowskiej w Dębicy. Organizacja JewishGen opublikowała wówczas na swoich stronach internetowych kilka jej rozdziałów przetłumaczonych na angielski. Były to teksty w polskiej historiografii nieznane i niezwykłe – ich lektura wciągnęła mnie bez reszty. Czytałem je, czekając na każdy kolejny rozdział nieraz przez cały rok. Postanowiłem, że przetłumaczę tę książkę na język polski, gdyż wówczas żaden z historyków nie zajmował się zachowaniem i popularyzacją pamięci o dębickich Żydach.

W tym celu skontaktowałem się z Joyce Field – ówczesną koordynatorką „Yizkor Books Project”. Pracę nad przekładem rozpocząłem w roku 2004. Wówczas powstały polskie wersje dwóch tekstów: „The City and its rabbis” („Dębiccy rabini”) oraz „The Baking of Matza Shmura” („Pieczenie strzeżonej macy”). Za pracę tłumacza – i na początku, i później, aż do samego końca – nie pobierałem żadnego wynagrodzenia: robiłem to bezinteresownie, pro publico bono, zgodnie z pryncypiami, którym hołduje JewishGen.

W owym czasie zacząłem rozmawiać z prezesem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Dębickiej (TPZD), Jackiem Dymitrowskim, o potrzebie napisania pierwszej monografii o Żydach dębickich. Przekazałem mu również informację o istnieniu strony, gdzie można przeczytać angielskie tłumaczenie kilku rozdziałów „Sefer Dembitz” i dałem mu moje pierwsze przekłady z tej księgi. Towarzystwo podjęło decyzję, aby rozpocząć pracę nad wspomnianą monografią. W tomie miały się znaleźć dwa, wymienione wyżej rozdziały z „Sefer Dembitz” w moim tłumaczeniu. Dzięki mojej inicjatywie i pośrednictwu, na mocy umowy, JewishGen udzieliło TPZD pozwolenia na wykorzystanie tych rozdziałów w przygotowywanej książce. O planowanej książce wspomniano nawet w amerykańskim wydaniu tygodnika „Time” z 5 maja 2004 r., w artykule Marjorie Backman „Books of Life”. Niestety, planowana przez TPZD książka nie powstała. Ja jednak nie poprzestałem na dwóch rozdziałach i kontynuowałem pracę nad przekładem. Tłumaczyłem w wolnych chwilach, dlatego trwało to bardzo długo, bo aż 10 lat. Ale dokończyłem dzieła

Pragnę gorąco podziękować osobom, które w ciągu ostatnich dziesięciu lat dzieliły się ze mną swoimi cennymi uwagami i wiedzą oraz zachęcały mnie do ukończenia pracy nad przekładem: Joyce Field, Lance'owi Ackerfeldowi, Markowi Seidenfeldowi, Avivie Weintraub, Odedowi Golanowi oraz Israelowi Salmonowi.

Ireneusz Socha, lipiec 2014

Księga Dębicy

Translated by Ireneusz Socha

Niniejsza księga została opublikowana dzięki staraniom organizacji byłych mieszkańców Dębicy, którzy wyemigrowali do Izraela. Organizacja ta została założona w roku 5711 (1950-1951). Jej członkami są: Ruchama Bornstein, Jehuda Grünspan, Fruma Grosman (Salomon), Pinchas Sommer, Aka (Rywka) Zilbershatz, Aszer Salomon, Jicchak Freiman, Rywka Shenker, Matylda Siedlisker, Ruben Siedlisker oraz Chaim Shneps, a zorganizował ją Daniel Leibel.

„Księga Dębicy” jest próbą odmalowania miasta takim, jakim naprawdę było – bez jakiejkolwiek cenzury wynikającej z pobudek ideologicznych. Księga nie ma ambicji wyczerpania tematu. Wystarczy, jeśli będzie pamiątką miejscowości, w której się urodziliśmy oraz pomnikiem żydowskiego życia, które zostało przecięte przez wroga.

Eseje i zestawienia są po hebrajsku lub w jidysz, czyli w językach, w jakich zostały oryginalnie napisane, z wyjątkiem otwierającego księgę rozdziału nt. historii gminy oraz końcowego rozdziału o Holocauście – oba są i po hebrajsku, i w jidysz.


Wydano nakładem oficyny „Achdut”, Tel Awiw


Spis treści

Translated by Ireneusz Socha

[Teksty w języku jidysz zostały wyróżnione gwiazdką*]

Przedmowa / Daniel Leibel 5
Historia Żydów w Dębicy / Dr N. M. Gelber 9
Historia Żydów w Dębicy* / Dr N. M. Gelber 15
   
Do pierwszej wojny światowej 25
Dębiccy rabini 27
Oświecenie i syjonizm 33
Organizacja robotnicza 36
   
Wspomnienia o tym, jak było 41
Żydzi w samorządzie lokalnym * 41
Wybory do sejmu * 42
Było sobie… / Ruchama Bornstein * 43
Początek / Naftali Shnier * 47
Dębiccy Żydzi / Mendel Wilner * 49
Reb Szlomo Mordkowicz / Naftali Shnier * 53
Kawalarze / Naftali Shnier * 53
Żydowskie serce / Daniel Leibel i Mendel Wilner * 55
Teatr / Mendel Wilner * 55
Pieczenie „strzeżonej macy” / Jehuda Pechter 56
Dębickie portrety / Daniel Leibel * 57
W szkole / Daniel Leibel * 57
Szabasy rabiego Rubena / Daniel Leibel * 57
Lodowisko / Daniel Leibel * 59
Dwa światy / Daniel Leibel * 60
Koszary / Daniel Leibel * 62
Przezwiska / Mendel Wilner i Daniel Leibel * 62
   
Obrazy (I) 64
Jicchak Laufbahn 65
Skromny człowiek / Bł.P. Józef Shprintzak 66
Jehuda Bornstein 66
Na haszacharskim szlaku / Dov Sadan 68
   
Dwudziestolecie międzywojenne 74
Wojna i wygnanie / Jehuda Pechter 75
Zniszczenie i odbudowa / Jehuda Pechter* 75
Pierwsze wybory po wojnie / Jehuda Pechter 77
Gmina pod nadzorem rządowym / Jehuda Pechter 78
Pomoc i dobroczynność / Jehuda Pechter 79
Pomoc dla ubogich i chorych / Jehuda Pechter 79
Sierociniec i pomoc dla przyszłych żon / Jehuda Pechter 81
Ostatnie wybory do samorządu miejskiego / Jehuda Pechter 82
   
Obrazy (II) 86
Bendet Fett / Ruchama Bornstein, Daniel Leibel * 87
Dr Pinchas Laufbahn / Jicchak Freiman 88
Cwi Wolf / Ruchama Bornstein * 89
Szemaja Widerspan 90
Ben-Cyjon Widerspan / A. Haber 90
Szymon Grünspan / Y. Bar-Yitzchak 91
Rywka Diament / Henia Grin-Heistein 92
   
Ruchy młodzieżowe 94
„Debora” / Rywka Faust 95
„Hanoar Hacyjoni” / Aka Zilbershatz, Pinchas Sommer 96
Młodzieżówka „Mizrachi” / Aszer Salomon 105
Ruch młodzieżowy „Haszomer Hadati” / Mosze Siedlisker-Sarid 108
„Gordonia” / Jehuda Grünspan 110
Młodzież Borochowowska / Mania Grünspan 112
Klub sportowy „Bar Kochba” 114
   
Edukacja 118
Edukacja 119
Szkoła hebrajska / Abraham Weinberg 119
Moje szkoły hebrajskie / Mania Grünspan 123
Meir Stieglitz Błogosławionej Pamięci 124
Bet Jakow / P. Salomon-Grosman 124
   
Ważne przebudzenia 126
Przebudzenia w obcej ziemi / Jehuda Grünspan 127
     A) Z najwcześniejszych wspomnień 127
     B) W chederze 128
     C) W szkole powszechnej i gimnazjum 133
Z moich wspomnień / Edna Perelberg 137
   
Holocaust 141
Zagłada dębickich Żydów / Ruben Siedlisker-Sarid 141
Zagłada dębickich Żydów * 148
Wyskoczyłam z pociągu do Bełżca / Bronia Oling-Burg * 156
22 miesiące w ukryciu u gojów / Bł.P. Perel Faust * 159
Ocalony / Ben Steinhauer * 162
Oto jak ich mordowano / Perel Faust * 163
Reb Izrael Lejb Frankel / Mosze Unger (Jaakow) * 165
Gorzki lament / Jehuda Grünspan 168
Wyskoczyłam z pociągu do Bełżca / Bronia Oling-Burg 170
22 miesiące w ukryciu u gojów / Bł.P. Perel Faust 173
Ocalony / Ben Steinhauer 175
Sprawiedliwi wśród narodów świata 175
Kolebka młodości / Ruchama Bornstein * 177
Dąb płaczu 183
   
Lista męczenników z Dębicy 185
Genealogia rabinów debickich z dynastii Horowitzów 186
Pamieci dynastii rabinów z Jodlowej 186
Męczennicy z Dębicy – niech pamięć o nich będzie błogosławiona 187
Fotografie 203
   
Dodatek  
Sprawiedliwi docenieni przez Dębicę  

Table of Contents


This material is made available by JewishGen, Inc. and the Yizkor Book Project for the purpose of
fulfilling our mission of disseminating information about the Holocaust and destroyed Jewish communities.
This material may not be copied, sold or bartered without JewishGen, Inc.'s permission. Rights may be reserved by the copyright holder.


JewishGen, Inc. makes no representations regarding the accuracy of the translation. The reader may wish to refer to the original material for verification.
JewishGen is not responsible for inaccuracies or omissions in the original work and cannot rewrite or edit the text to correct inaccuracies and/or omissions.
Our mission is to produce a translation of the original work and we cannot verify the accuracy of statements or alter facts cited.

 Dembitz, Poland     Yizkor Book Project     JewishGen Home Page


Yizkor Book Project Manager, Lance Ackerfeld
This web page created by Osnat Ramaty

Copyright ©1999-2014 by JewishGen, Inc.
Updated 15 Aug 2014 by LA